اندر آمد چو ماه در شبگیرانَعِم اللّٰه صباح گویان پیرکند جسمی و ساکن ارکانیتیزچشمی و ره فرادانیروی چون آفتاب نور اندودجامه چون جامهٔ سپهر کبودناگهانی تو گفتی آمد برآفتابی ز حوض نیلوفریا مگر باغبانِ طینت منناگهان گشت بر بنفشه سمندیده چون از نهاد من پُر کردتا به سر دُرج جزع پر دُر کردگفت چون نطق پر شکر بگشادکُله خواجگی ز سر بنهادکیف اصبحت ای پسر خواندهای به زندان نفس درماندهای به چاه غرور مانده اسیر بر تو نفس هوا پرست امیرخیز کاین خاکدان سرای تو نیستاین هوس خانه است جای تو نیستچه افگنی بیهُده بساط نشاطاندرین صد هزار ساله رباطگر قبای بقا نخواهی سوختبرکش از تن قبای آدم دوختخویشتن را ازین قفس برهانبنما از خلیفتی برهانباش گنجور در نشیمن خاکورنه بگذر از انجم و افلاک
گفتم ای ایزد سرشته ز نوروی ز عکس رخ تو دیو چو حورای زمان از تو عید و آدینهوی زمین از رخ تو آیینهصفتت برتر از نفس باشدوصف کردن ترا هوس باشدپس بدیعی به صورت و پیکرنیست در کل کَون چون تو دگراز صفت صورت معاینهایزانکه هم رویی و هم آینهایاندر اقلیم دین تویی همواراز پی راه عذر و شکر شکارطوبی مایهبخش باغ ارمکعبهٔ پادشاه خاک حرمبس بهی نفس و بس قوی نفسیعقل و جانی سری دلی چه کسیحبّذا صورتت که بس خوبیخرّما شوکتت نه معیوبیبرتر از جوهری و از عَرَضیجملهٔ کاینات را غرضیگوهری کز تو قابل قوتستبرج خورشید و دُرج یاقوتستخوردهای شربها ز دست ملکهمچو پیغمبران هنیئاً لکچه کنی پیش مُدبری پر درددر چنین کنج گنج بادآوردکلبهای همچو دیو درگه دودکردی از عکس روی نور اندودمن سهایی ندیدهام در چاهبا دو خورشیدم این زمان و دو ماهبلی اندر سرای جسمانیتو ز من این حدیث به دانیاین بود خلق و فعل پیران راکه امیران کنند اسیران رااین چه جای چو تو جهانبین استگفت خود جایم از جهان این استکه عمارت سرای رنج بُوَددر خرابی مقام گنج بُوَدجای گنج است موضع ویرانسگ بود سگ به جای آبادانعرش و فرشت سرای و بارگه استآفرینش ترا چه کارگه استتیرگی با عمارتست انبازنور گرد خراب گردد بازنبود زین سرای رنج و تعبماه و خورشید جز خراب طلبکه به خانهٔ درست درنایندرخنه یابند و روی بنمایندزیرک از زخم دهر خسته بهستپوست پر مغز خود شکسته بهستدل زیرک میان لوز بوددل نادان چو پوست گوز بودمغز تا نازکست پوست نکوستچون قوی شد حجاب گردد پوستسنگ باید چو مرد کاهل شدمغز نغزت ز سنگ حاصل شدگفتم ای جان پر از نکویی تواز کجایی مرا نگویی تو
گفت من دست گرد لاهوتمقائد و رهنمای ناسوتمدر جهانی که بخت جای منستاین جهان جمله زیر پای منستاوّل خلق در جهان ماییمنه همه جای چهره بنماییمبرِ نااهل و سفله کم گردیمدر جبلّت ز خلقها فردیمنظر حق به ماست از همه خلقخلقت ما جداست از همه خلقتربتم گوهرست کانها راموضعم مرجعست جانها رامن ز اقلیمی آمدم ایدرچون قلم کرده پای تارک سرآن زمین کاندر آن مبارک جاستهمچو خورشید آسمان شماستسنگ او گوهرست و خاکش زربحر او انگبین و کُه عنبرقصرهایی درو بلند و شگرفپاک چون آتش و سپید چو برفبامشان چون فلک مسیح پذیربومشان همچو نقطه قارون گیروآن گروهی که اندرین جایندگوهرین سر زُمردین پایندپل جیحونشان سرِ ظالموحشگه پایهشان دل عالمسر بسان سران سرافرازانقد چو اومید ابلهان یازانهمه مستغرق جمال قدمفارغ از نقش عالم و آدمگاوشان از برای دفع المنیزهبازی کند چو شیر علَمکشورش روز و شب فزایندهاو و هرچ اندروست پایندههمه از روی بیغمی جاویدبیخبر همچو سایه و خورشیداندران باغ هریکی زیشاناز برای قبول درویشانصاحب صدره سدرهٔ ازلیستمونس فاطمه جمال علی استچه صفت گویم آن گُره را منهمه اندر یقین جان بیظنعندلیبان روضهٔ انسندساکنان حظیرهٔ قدسندعالمی سر به سر بدیعالحالنقش او رهنمای خیرالفالبینی آن روضه را اگر خواهیکنی از جان و دیده همراهیبیعقوبت زمینش از ذل و غمبیعفونت هوایش از تف و نممن زمینش ز کوه و از گو دورهم هواش از حوادث الجو دورسنگ ریز و گیاش عالم و حیحشرات زمینش خسرو و کیهرچه در صحن او مکان داردتا به سنگ و کلوخ جان داردمن ز درگاه خازن ملکوتحجّتم در خزینهٔ ناسوتگفتم آخر کجاست آن کشورگفت کز کی و از کجا برترجای کی گویمش که شهر خدایجای جانست و جان ندارد جایاین چنین نکتهها چو گفت مراخرد اندر بصر بخفت مرازانکه اندر جمال آن زیبامانده بودم چو نقش بر دیبااجل از دست آن لبِ خندانسرِ انگشت مانده در دندانچشم کز صورتش ندارد برخدیده زو برکشد دو کرگس چرخمرکبی کو به زیر ران داردآخر از راه کهکشان داردجان ما واله از جلالت اومدرک کس نگشته حالت اوعشق در کوی غیب حالت اوصدق در راه دین مقالت اوهیچ بیهوده را بدو ره نیستزانکه در خلقها چنو شه نیستدر و درگاه او چو مرئی نیستمرو آنجا به جای خویش بایستپیش درگاه او ز اهل هوسمُل سوارست و گُل پیاده و بساو امیریست کاندرین بنیاداز پی عزّ شرع و دادن دادبر درش لشکر هوس نبودوز سوار و پیاده کس نبودروح را کرده از جواهر نورگوش و گردن چو گوش و گردن حورپردهها باشد از هدایت اوحرف و آواز در ولایت اوروز کوری ترا به خود پذرفتکت در این لافگاه غرجه گرفتتا نُبی و نَبی ز چون تو سقطاین درآمد به صورت آن در خطجهل تو بهر قال و قیلی رادحیه کردست جبرئیلی راگرد این پیر گرد تا از چاهپایت آرد ز چاه بر سرِ گاهطفل کو بر گرد کسی گرددتخم کو پرورد بسی گرددزانکه از قوّت قوایم اوبهر جاوید نفس سایم اوکس چنود کم شنود در سلفوتبرزگر در مزارع ملکوتجان من بهر این حدیث چو نوشچشم بنهاده بر دریچهٔ گوشنشدم سیر از آن سخندان زیرتشنه ز آب نمک نگردد سیرجان ز دیدار دوست پروردنهست چون شهد و گلشکر خوردنمعده از علم زان نگردد پستکه طعام و شره بود هم دستگفتمش با تو روزگار خوش استبا تو خواهم که با تو کار خوش استبیچنو پیر در جوانی خویشکه خورد بر ز زندگانی خویش
لب چو بگشاد پیر فرزانهسایه بیرون گریخت از خانهپیر را گفتم از سرِ تحقیقای ترا ملک دین جدیر و حقیقمن که با تو دمی بگفتم غمبه همه عمر ندهم آن یک دمعمر بی دوستان نه عمر بُودعمر بییار عمر غمر بُوَدعمر با دوستی که او یکتاستیک دمی را هزار ساله بهاستدل ز بند تو خوش بُوَد به عذابچه عجب کز نمک خوش است کبابجان ز روی تو در ارم باشددل ز تایید تو خرم باشدچون تو در مرکز حقیقت و حدقنیست یک پادشا به مقعد صدقاز تو صحرا حریر پوش شودوز تو نیها شکر فروش شوداز تو باید کلید قفل وفاسرِ صندوق صدق و دستِ صفااز تو بیهوش جفت هوش آمدکه هیولی برهنه پوش آمدمردم از نیک نیکخو گرددباز چون بد بُوَد چنو گردد
چون خرد در لبت به جان نگرمچون قلم بر خطت به جان گذرمآینهٔ روشنی به دست خردکس در آن روی دم نیارد زدپیش تو چون سنان کمر بندمخون همی گریم و همی خندمهمچو چنگ ار درِ هوات زنمرسن اندر گلو نوات زنمخواجه آگه که راز مطلق گفترسن اندر گلو اناالحق گفتکانکه از بیم نفس بگریزدعشق با خونِ دل درآمیزدحرز خواجه پس از فراق تنشوصل حق بود جملهٔ سخنشپشت را روی باش و خیره مجهبر سرِ دار دست و پای منهزانکه در کلمن رموز ازلخاصه آنگه که جان شنید غزلحق چو مر خواجه را پدید آمدپرهٔ رمز را کلید آمداز نخست آوریده این پیغامبه پسین آفریده این خود کامباز پس ماندهای ز پیش اجلپس و پیشت گرفته حرص و املاز پی نان و آب ماندی بازدر حجاب نیاز تن چو پیازچه افگنی تخم حرص و آز و نیازدر گِل دل که آز نارد نازکاندرین خرسرای پویی توبه چه مانی مرا نگویی توگر به آب و به نان بماندی بازچکنی تخم خشم و شهوت و آزکانچه شوری ز نخ کند محلوجوآنچه تری ترا کند مفلوجتو بپرهیز از این غرور فلککه نداری سرِ مرور فلککاندرین حجره بر تن و دل و جانآب از آن گشت بر خرد تاوانکنجدی گر دهد ترا گردوندبهای بنددت سبک بر کونکه تواند که دانهٔ کنجددر دبهٔ روغنی دو من گنجدجان و دینت به قهر بستاندگر ترا دل به خویشتن خواندنیست بیرنج راحتِ دنیاخنک آنکس که کرد هر دو رها
آنچه بر تن قبول بر جان ردوانچه بر پای نیک بر سر بدمنگر اندر بتان که آخر کارنگرستن گرستن آرد باراوّل آن یک نظر نماید خردپس از آن لاشه جست و رشته ببردتخم عشق آن دوم نظر باشدپس از آن رشک و اشک تر باشد
آن شنیدی که در گه عیسیخواست باران به حاجت از مولیرفت و با قوم خود به استسقاکر هرکس ز عجز خویش دعابه اجابت دعا نشد مقرونگشت عیسی از آن سبب محزونناگه آمد ندا که مُجرم رااز میان کن برون که مُکرم رابا گنهکار نیست راه رضانشنود از گناهکار دعابازگشتند جمله آن انبوهکه جهان بود از آن گروه ستوهجز یک اعور نماند با عیسیجان ما باد جانش را به فداگفت عیسی چرا نرفتی توپشت چون دیگران نخفتی توتا تو بودی بگو گنه کردینامهٔ خویشتن سیه کردیگفت روزی همی به رهگذریسوی نامحرمی زدم نظریهم بر آنجای کان نظر دیدمطمع از جان خویش ببریدمقدم از خشم بر نکندم منتا مر این چشم برنکندم منچون ظفر یافت دیو بر چشممچشم کردم سیاه چون وشممتا ظفر یافت دیو بر بصرمدیده را دور کردم از نظرمآنچه از من نصیب شیطان بودگشته مر دیو را به فرمان بوددور کردم ز خویشتن یک راهتا نمانم رهینِ خشم آلهگفت عیسی بگوی زود دعاکه تویی در زمانه خاص خدادست بر کرد زود مرد امینعیسی اندر عقب کنان آمیندست برداشت مرد دینی زودبود یزدان ز فعل او خشنوددر هوا زود گشت میغ پدیدابر باران گرفت و میباریداز چپ و راست سیلها برخاسترودها ره گرفت از چپ و راستهر که را برگزید یزدانشبر زمانه رواست فرمانشگر تو فرمان حق بری، فرمانبدهی بر زمانه چون شاهاننظری کان نبایدت منگرتا نیابی تو از زمانه خطرهرکه او ننگرد به ناشایستنکشد رنج و غم به نابایستسهمی است از سهام دیو لعینهر نظر کان نشاید اندر دینعاشقی جز به اختیار خطاستآه عاشق به اختیار کجاستز آبِ پشت آبروی بگریزدکابِ پشت آبِ رویها ریزدکرد پر بادت اندرین عالمانده آبِ پشت و نان شکماینت چابک سوار در تگ و تازکه پیاده بماند با مهماز
آنکه با نقشهای زیبااندتختهٔ کودکان و دیبااندطمع او را ز روی زیبا چیستپارهٔ چوب را ز دیبا چیستهرکه را روی خوب خوی ددستروی نیکو دلیل خوی بدستروی نیکو به قدر خود بدخوستزان خرد خوب را ندارد دوستبرکسی کش نه دین نه آیین استروی نیکو کدوی رنگین استهرکه را بر جمال بد نیتیستدانکه حسنش چو ماه عاریتیستچون چراغند لیک پژمردهبه نمی زنده وز دمی مرده
خوب را از برای دستِ فراخجاودان شاخ شاخ ریزد شاخزشت را از برای حسرت چیزدست و دل تنگ چون گذرگه تیزگلخنی را کشیده اندر پوستتو گهش جان لقب کنی گه دوستآن چنان کرد شهوتت محجوبکه ندانی تو خوک را از خوبکرد بادام دید سیم تنتدل بریان چو پسته در دهنتهرکه در دست این چنین دل ماندتا ابد پای او فرو گل ماندآن بت ماه روی سیم اندامچون زرت کرد خوشرو و خوش نامچون برافشاند زلف مشکین رابچه دارد چنان دل و دین رامار طاوس روی و موی آراستعافیت آدم است و دل حوّاستمار و طاوس کامدند بهمهم به حوّا بدند و هم بادمو آن غلام شگرف زیبا رخبت زنجیر زلف دیبا رخبشکند مُشک جعد او پشتتدست عشقش کند چو انگشتتتا تو آن روی چون گلش یابیخار پشتت کند ز بیخوابیگرچه پی برگرفت از سرِ دستگردنت دست او چو پای شکستگرچه باشد ز روی و موی نکونان بینان خورش خورد بدخوببرد گوش و بینی اندر کویسیهی چشمشان سپیدی رویخوش ترش از درون او کینهشد گل از عکس رویش آیینهزان دل همچو سنگش اندر تندل تو خون گرسنه چون آهنچون شود چشم تو چو ابر ازرقلب خود او کند به خنده چو برق
شاهد پیچ پیچ را چکنیای کم از هیچ هیچ را چکنیای دو بادام تو چو گوز گرومانده از دست کودکان در گوچه کنی باد چون وفاجویانعمر در وعدهٔ نکورویانشاهدان زمانه خرد و بزرگچشم را یوسفند و دل را گرگنقش پر آفتند چینیوارچشم را گل دهند و دل را خارباز از این دلبران عالم سوزعشقشان آتش است و دلها کوز
شهوت ار جانت بارّه باز کندبر تو کارِ بتان دراز کندگرچه از چهره عالم افروزنداز شره دل درند و جان دوزندهمه در بند کام خویشتندعاشقان پیششان همه شمننداز پی دردی روانها راچشمشان رخنه کرده جانها راببرند آبروی دولت جمزان دو زلف و دو ابروی پر خمبر دو رخ زلفها گوا دارندکه نیند آدمی پری مارندهمه دیوند و ظن چنان دارندکه ز حورا شرف همان دارندمار با گیسویند مشتی ترزهر در یشک و مهره نی در سرکرده از قفل زلف مرغولانبهر دولی و فتنهٔ دولانصدهزاران کلید با زنجیرهمه بر چین چو روی بدر منیرجعد مقتول جان گسل باشدزلف مرغول غول دل باشدزین نکویان یکی ز روی عتابپشت غم را خمی دهد ز نهاب
آن نگاری که سوی او نگریاو دل از تو برد تو درد بریروی اگر هیچ بینقاب کندراه پر ماه و آفتاب کندور کند هردو بند گیسو بازسه شب قدر برگشاید رازدایگان زلف او چو تاب دهندچینیان نقش خود به آب دهنددُرج دُرّش چو نطق بشکافدشرمش از گل نقابها بافدشکن زلفش از درون سرایمشک دست آمد و جلاجل پایگرچه در پردهها تواند شدز ایچ عاشقان نهان نداند شدبوی او عقل را کند سرمستروی او مرگ را کند پسِ دستحلقهٔ زلف او معما گوینقش سودای او سویدا جویاز لبش جان کور کوثر نوشوز خطش چشم عور دیبا پوشدیو همچون ملک شد از رویشروز شب گشته زان سیه مویشروی و مویش به از شب و روزستشادی افزای و مجلس افروزستمرد از بوی او حیات بردماه از حسن او برات بردچشم صورت ز رفتنش جان بیندست معنی ز دامنش گل چینگاه پیدا و گاه ناپیداهمچو نقطه به چشم نابیناخط و خالش چو خط و عجم نُبیزیر هریک جهان جهان معنیروی و زلفش گر آشکارستیشب و روز این که دوست چارستیدر تماشای آن دوتا گلنارمرد برهم فتد چو دانهٔ نارچشم گوشی شود چو سازد چنگگوش چشمی شود چو آرد رنگزان خط مشک رنگ لعل فروشمردمِ دیده گشته دیباپوشروز حیران شود همی ز شبشبوسه ره گم کند همی ز لبشوهم عاشق سوی لبش بشتافتلب او جز به خنده باز نیافتبوسهٔ عاشق روان پردازدهنش را به خنده یابد بازنه ز غنچه دو دیده باز کندنه ز خنده دو لب فراز کندبند زلفش چو زیر تاب آمدبندِ قندیل آفتاب آمدخرمن مشک توده بر تودهخوشهچینان ازو برآسودهصورت قهر و لطف خال و لبشعالم قبض و بسط روز و شبشلعل او دلگشای و جان آویزجزع او لعل پاش و مرجان ریزکارخانهٔ رخش بهار شکنناردانهٔ لبش خمار شکنشمع رخ چون ز شرم بفروزدآهوان را کرشمه آموزدجعد او عقل و روح را خرگهچشم او چشم را تماشاگههرکجا زلف او مصاف زندزشت باشد که نافه لاف زنداز زمین بوی مُشک برخیزدخون عاشق چو زلف او ریزدجعدش از تاب بر رخ دلخواهراست چون خال بی بسماللّٰهدیده زان چشمها که برداردجز کسی کآفت بصر داردچشم کز دیدنش ندارد نورباشد از روی خوب فایده دورقد او در دو دیدهٔ دلجویهمچو سرو بلند بر لب جویبتوان دید از لطیفی کوستاستخوان در تنش چو خون از پوستهم گهر با دهان او ارزانهم سُرین بر میان او لزرانجان جانست نور بر قمرشنور عقلست لعل پر شکرشگر برو عنکبوتکی بتنددر زمان حد زانیانش زند
دید وقتی یکی پراگندهزندهای زیر جامهای ژندهگفت این جامه سخت خُلقانستگفت هست آنِ من چنین زانستچون نجویم حرام و ندهم دینجامه لاابد نباشدم به از اینهست پاک و حلال و ننگین روینه حرام و پلید و رنگین رویچون نمازی و چون حلال بودآن مرا جوشن جلال بوددرد علّت چو درد دین نبودمرد شهوت چو مرد دین نبودهنر این دارد این سرای سپنجشره پانصدش بود کم پنجعشق او چون سرِ خطا باشدکی ترا آن ز حق عطا باشدخنک آن کس کزو بدارد دستنبود همچو ما غرورپرست
کی بود جز به چشم ابلهوشآنکه او جان و دین ستاند خوششرب او شر دهد خورش خواریسیم او سم دهد زرش زاریتا کی از لاف و از ستیزهٔ توکه مه تو مه حدیث ریزهٔ توهست بر خلق زیر جنبش دورچشم گرما و چشم سرما خورچون برون شد ز بند کَون و فسادپس بیابد ز اعتدال مرادآخرت جوی زانکه جوی املآخرت جوی راست پر ز عسلورت دنیا خوش است جای قرارخوش نباشد رباط مردم خوارآن خوش ار نفس شهوت و شره استورنه جای بشخشم تبه استای سپرده بدو دل و هُش راچه کشی سوی خود پدرکُش راپدرت را بکشت دنیا زارزان پر آزار دارد او آزارکشته فرزند و مادر و پدرتتو بدو خوش نشسته کو جگرتاژدها را به سوی خویش مکشکه کشد جانت را سوی آتشکه تواند بخواند سورهٔ تینخوش نفس خفته در دم تنّیناندر آن جان که سوزد دین نبودتبش و تابش یقین نبودکرّه تا در سرای بومرّه استتا به صد سال نام او کرّه استپدر و مادر آن بزرگ پسرمر خطابش کنند جان پدرگر کند کوسه سوی گور بسیچجده جز نو خطش نگوید هیچدنیی از روی زشت و چشم نه نیکهمچو بینیّ زنگی آمد لیککرده خود را به سحر حورافشچابک و نغز و ترّ و تازه و خوشوز درون سوی عاقلان جاویدروی دارد سیاه و موی سپیدچون جهان در جهان نامردانپای بر جای باش و سرگردانعشق او بر تو زان اثر کردستکان سیاهه سپیدتر کردستجام زرّین و دست پر زنگارواندر آن جام زهر جان اوبارتو مشو غرّه بر جمال جهانزانکه نزدیک عاقل و ناداندر غرورش توانگر و درویشراست همچون خیال گنج اندیشزیر برتر ز موش در خانهتو چو گربهاش همی زنی شانهاندرین مغکده چو ابله و مستپای بازی گرفتهای بر دستواندرو چار پشت و هفت بلندبا تو همشیرهاند و خویشاوندپس چو آدم تو بر تن و دل و جانآیهٔ حُرّمت عَلَیکُم خوانچون جهان مادر و تو فرزندیگرنهای گبر عقد چون بندیهمچو گبران تو از برای جهانخوانده او را دو دیده و دل و جان
هرکه جست از خدای خود دنییمرحبا لیک نبودش عقبیهردو نبود به هم یکی بگذارزان سرای نفیس دست مدارهست بیقدر دنیی غدّارمر سگان راست این چنین مرداروانکه از کردگار عقبی خواستگر مر او را دهیم جمله رواستزانکه گشتای خوب کاران راستجمله عقبی حلال خواران راستوانکه دعوی دوستی ما کرداز تن و جان او برآرم گردهیچ اگر بنگرد سوی اغیارزنده او را برآورم برداردانی از بهر چیست رنج و عنازانکه اللّٰه اَغیَرُ منّاتن خود از دین به کام دارد مردهرچه جز حق حرام دارد مرد
جامه از بهر عورت عامه استخاصگان را برهنگی جامه استمر زنان راست جامه اندر خورحیدر و مرد و جوشن اندر برجامه بر عورتان پسندیدستجامهٔ دیبه آفت دیدستمرد را در لباس خُلقان جویگنج در کُنجهای ویران جویمر زنان راست جامه تو بر تومرد را روز نو و روزی نوچون نباشد ملامت و اتعاظبس بود جامهٔ برهنه حفاظمر زنان را برهنگی جامهاستخاصه آن را که شوخ و خودکامه استنیست زن را به جامه خانهٔ هوشبه ز عریانی ایچ عورت پوشعورتانند جاهلان کِه و مِههرکه پوشیدهتر ز عورت بهباقیی در بقای معنی کوشپنبه رو بازده به پنبه فروشچکند عقل جامهٔ زیبانقش دیبا چه داند از دیباچه کُشی از پی هوس تن راگرمی عشق جامه بس تن رادین به زیر کلاه داری توزان هوای گناه داری توبا کلاه از هوای تن نَجهیسر پدید آید ار کُله بنهیچون سرآمد پدید در شبگیرپای ذر نه عمارت از سر گیریک شبی رو به وقت شبگیرانبا حذر در نهان ز خر گیرانسر خود را پدید کن ز کلاهتوبه این است از گذشته گناهچه شد ار بر سر تو افسر نیستخرد اندر سرست و بر سر نیستنقش آنها کز اهل محرابنددر جریدهٔ مجرّدان یابندآنکه نقش کلاه و سر دارندزن و زنبیل و زور و زر دارندمتأهّل دو پای خود در بستسر خود را به دست خود بشکستگر زید ور بمیرد آن بدبخترخت و بختش بماند زیر درختهمچنین ژنده جامه باید بوددر خورِ عقل عامه باید بودکانکه از عقل عامه دور افتادآب عمرش بداد خاک به باد
زینة اللّٰه نه اسب و زین باشدزینةاللّٰه جمالِ دین باشدمرده ای زان شدی اسیرِ هوسدیده از مردگان کشد کرگسدر جهان منگر از پی رازشچکنی رنگ و بوی غمّازشکه تو اندر جهان بدسازانهمچو رازی به دست غمازاننیست مهر زمانه بیکینهسیر دارد میان لوزینهکی سزای جهان جان باشدهرکرا روی دل به کان باشدسرنگون خیزد از سرای معادهرکه روی از خرد نهد به جمادهرکه اکنون درین کلوخین گویاز نَبیّ و نُبی بتابد رویچون قیامت برآید از کویشروی باشد قفا قفا رویشای سنایی برای دین و صلاحوز پی جُستن نجات و فلاحهمچو دریا چو نیست اینجا حُرکام پر زهر باش و دل پر دُرزانکه در جان به واسطهٔ اسبابزفتی از خاک رُست و ترّی از آبآدمی چون غلام راتبه شدژاژِ طیان به خط کاتبه شدگرچه جان همچو آب پاک آمدزر نگهدارتر ز خاک آمدورنه ارکان ز خاک پاکستیزر نگهدارتر ز خاکستیمعطیان زفت و دل زحیر زدهدایه بیمار و طفل شیر زدههرکه در زندگی بخیل بُوَدچون بمیرد چو سگ ذلیل بُوَدبیش از این بهر خواجه و مزدورنتوان رفت در جوال غرورتو مشو غرّه کو سیه چردهستکان سیاهه سپید بر کردهست
سفله چون خواند رو به مهمانشپس چه نانش شکن چه دندانشبر درِ کارگاه طبع لئیمنز پی ایمنی که از سرِ بیمگرچه زنجیر حلقه نپذیردسفله را در بزن که خود میردبرده چون طاعت و دل و دینتبادهٔ تلخ و عمر شیرینتکوی پر دزد و خانه پر ز قماشپاسبان را چه خوش بود خشخاشطمع خلق و دلق پستی تستزورق بحر زرق هستی تست
مرد دینی شراب تا چکندبط چینی سراب تا چکندچیست حاصل سوی شراب شدناوّلش شرّ و آخرش آب شدنکردهای تو به خاک کوی گرونرخ عمرش چو باد خویش دو جوتو بدان آب دل مگردان خوشکو از آن آب رفت در آتشهمچو فرعون شوم گردن کشکز ره آب رفت در آتشوآتشی کان بودت لونالونتکیه بر آب روی چون فرعونگرچه بر روی قلزم از رشتیبر سر بحر میرود کشتیمثل خمر خوارهٔ پیوستنزد عاقل کزین میانه بجَستهست چون حقّهباز بیآزارکرده هنگامه بر سرِ بازاردر دل از سرِّ او سروری نههرچه او داد جز غروری نهچون کند عربده ولی شکنستور سخاوت کند دروغ زنستمست کو را دو خوش سخن باشدنور صبح دروغزن باشدمست چون صبح کاذبست به فعلروز و شب همچو جاذبست به فعل
گفت بهلول را یکی داهیجبهای بُرد بخشمت خواهیگفت خواهم دویست چوب بر اوگفت چوبت چه آرزوست بگوگفت زیرا که در سرای غرورراحت از رنج دل نباشد دوراز پی آنکه در سرای سپنجهیچ راحت نیافت کس بیرنجاندرین منزل فریب و غرورراحت از رنج دل نبینم دورجبّهٔ مرد زهد و سنت اوستزانکه تصحیف جبّه جنّة اوستجبّهٔ بُرد را چه خواهم کردجبّهای بخش نام او آوردزانکه اندر سرای راحت و رنجاز پی نام خود نه از سرِ خنجهرچه گردون به خلق بسپردستنام جمله به نزد من بردستراز این کلبه نفس غمّازستعقل کل گنجخانهٔ رازستچه ستانی ز دست آنکس قوتکه کند درس علم مات یموت
گفت مردی ز ابلهی رازیبا یکی بدفعال غمّازیمرد غمّاز پیش هر اوباشراز آن مرد کرد یکسر فاشطیره گشت ابله از چنان غمّازگفت با مرد کای بدِ بدسازرازِ من فاش کردی ای نادانهمچو پرخاش پتک بر سنداندل من کرد قصد پاداشنافگنم در سرای تو شیوننوحه دانم یکی به شست درموآنِ هفتاد نیز دانم همضایع این رنج را بنگذارمحق سعیت بوجه بگزارمبیسبب مر مرا بیازردیآنچه ناکردنی بُوَد کردیبه مکافات آن شوم مشغولتا که از سر برون کنی تو فضولرفت ناگه برو و زخمی زدمرد غمّاز گشت کارش بدمرد غمّاز کشته شد ناگاهکار ابله ز خشم گشت تباهپادشه مر ورا سبک بگرفتعوض وی بکشت اینت شگفتبیسبب خیره کشته گشت دو مردزانکه ناکردنی به جهل بکرد
گفت روزی به جعفرِ صادقحیله جویی ربادهی فاسقکز حرامی ربا چه مقصودستگفت زیرا که مانع جودستزان رباده بتر ز میخوارستکین مروت بر آن سخا آرستوقت را آخُرش اگر چربستبا خدای و رسول در حربستگر دلت هست با خرد شده جفتبشنو از حق که یمحق اللّٰه گفتاندک اندک چو جمع گشت ربیبرود جملگی بخوان ز نُبیحرص دنیا ترا چنان کردستکه خدا را دلت بیازردستمیم دارد ترا چنان مشغولکه نترسی تو از خدای و رسولگر صد آیت بخوانی از ترحیمباک ناید ترا که باید سیمیوم یُحمی نخوانی از قرآنوای بر جان ابله نادان
به گدایی بگفتم ای ناداندین به دو نان مده ز بهر دو نانابلهانه جواب داد از صفکز پی خرقه و جماع و علفراست خواهی بدین تلنگ خوشماین کنم به که بار خلق کشمزان سوی کدیه برد آز مراتا نباشد به کس نیاز مراوه که تا در جهان پر تشویشچند خندند ابلهان زان ریشای بسا ریش کاندرین خانستکه خداوند آن به قصرانستدل ابله چو حرص برتابدبیشتر جوید آنکه کم یابددنیی ار دوست را غم و حزن استعاشق دشمنان خویشتن استگر ترا مال و جاه و تمکین استحادث و وارث از پی این استمالت آن دان که کام راند از توکانچه ماند از تو آن بماند از توآنچه بدهی بماند جاویدانوآنچه بنهی ورا به مال مخوانداده ماند نهاده آنِ تو نیسترو بده مال به ز جانِ تو نیستهرچه ماند از تو آن به نیک و به بدبخشش مرگ دان نه بخشش خودچون عروسی است ظاهر دنییلیک باطن چو زالِ بیمعنیدین و دنیا به جمله مخرقه دانخویشتن را ز مکر او برهاندشمن تست دوست چون داریدیر و زودش به جای بگذاریکارِ دنیا ترا به نار دهدمی نداده ترا خمار دهدهرکه را هست اندُه بیشیهمره اوست کفر و درویشیاز برون مرد مرد قوت نهددام در خانه عنکبوت نهدصوفیان در دمی دو عید کنندعنکبوتان مگس قدید کنندما که از دست روح قوت خوریمکی نمک سود عنکبوت خوریمآب شورست آز و تو سفریتشنگی بیش هرچه بیش خوریتشنگی آبِ شور ننشاندمخور آنِ کت ازو شکم راندآبِ شورست نعمتِ دنیاچون بُوَد آب شور و استسقارخ بدین آر و بس کن از دینارزانکه دینار هست فردا نارهرکه انبارنه چو مور بُوَدنه همانا ز عار عور بُوَدمور باشد مدام در تگ و پویبیم و رنج و الم ز دنیا جویمور باشد همیشه در تک و تازمرد باشد چو باز در پروازمور حرص از درون سینه برآرچونکه آن مور زود گردد مارآز دارد بر آستانهٔ خویشصدهزاران توانگر درویشباز دارد قناعت اندر جایصدهزاران گدای بارخدایهرکه او قانعست بار خداستوآنکه او طامعست دانکه گداستآز را صورت از سرور بُوَدلیک سیرت همه غرور بُوَداز برونش به سحر زیبی دانوز درون مایهٔ فریبی دانمرد درویش خود زبون آمدبر خدای غنی برون آمدمرد درویش را خدای عزیزاندرین لافگاه بیتمییزبه غنی از برای آن ناراستکز غنی کبر و کینه و شر خاستبه غنا زانش حق نیارایدکز غنا کبر و ابلهی زایدکی غنی با فقیر در سازدکو به دنیی و این به دین نازداز پی میل دل به دیدهٔ سَرهیچ در مالِ ناکسان منگرهرکه مال کسان به چشم آردبا خدایش هوا به خشم آردداد پیغام حق به پیغمبرکه به دنیا و اهل او منگردیدت از نقش دشمنان پالایچشمت از روی دوستان آرایتا بُوَد روی بوذر و سلمانچکنی نقش این و طلعت آنپس چو دنیات سوی خویش بردکی پیامبر به سوی تو نگردچون پیامبر به دیدهٔ نبویننگرد سوی تو تو بر چه بوی
دنیی ارچه ز حرص دلبر تستدست زی او مبر که مادرِِ تستگر نهای گبر پس به خوش سخنیشمادرِ تست چون کنی به زنیشهمچو قرعه برای فالش دارگه بیندازش و گهی بردارگرچه گزدم ز نیش بگزایددارویی را همت به کار آیدمار اگرچه به خاصیت بدخوستپاسبانِ درخت صندل اوستچون ز بانگ سگان شوی دلتنگسنگ برگیر و ده سگان را سنگوآن سگی را که کرد پای افگارنان بیسوزنش مده زنهارمورکی را اگر بیازاریچیره گردی به ظلم و خونخواریاز پی رستن از سرای خسانحیله کن لیک بد به کس مرسانبا خسان خود نشست و خاست مکنقطع کردن ز خس رواست مکنپس اگر ناگهی درافتادیسازگاری بهست و دل شادیباش بر دست راست همچو بهشتدوزخ از دست چپ شناس و کنشتباز بر دست راست رَو چونانبافر و دست دست دستان مانراست بر دست راست رَو رستیورنه کج رَو چو عهد بشکستیمن ندیدم سلامتی ز خسانگر تو دیدی سلام من برسانچون ترا گشت نوش وحدت بیشبده آن نوش را به حدّت نیش
ای بلندان به عقل و جان شریفمکنید آن بلندی را تصحیفدر کفایت بلند رای شدیدآن بلندی چرا پلید کنیدخویشتن را ندیدهاید همهآدم نورسیدهاید همههمه را در ولایت یزدانراستی قالبست و معنی جانزین زمین جز کسان آدم رانردبان نیست بام عالم رامایهٔ کفر و پایهٔ دین استنردبان پایهٔ خرد این استاین هم از فعل تست کاندر تاباز سرِ آب رفتهای به سرابسرِ آبت سراب شد چکنیعقل و دینت خراب شد چکنیمیوهٔ این و آن مچین پیوستچون درختان میوهدارت هستنور خواهی به دست موسیواردست در گرد جَیْب خویش برآرراه مدین نرفته پیش شُعَیبچند گردی به گرد پردهٔ غیبتا بُده ساعتی شبانِ رمهچون برآری عصا به روی همهدل بدان نه که باشد از خانهپشک تو به ز مشت بیگانههمه نعمت ترا شده حاصلتو ز اسباب و خان و مان غافلخوانت از هرچه نعمت است پُرستلیک در دست موش سفره بُرستنبود چون تو ابله هیچ بخیلکاب لیسی همی تو بر لب نیلزهد اصلی رساندت در وصلزاهد مشتری ندارد اصلهرچه از سعی طبعی و فلکیستنیست ملک تو ملکت ملکیستچرخ را فرش او نوردیدستهمچنو کارهاش گردیدستهیزم بیهده مخواه از کسآتش دل بس است با همه خسدارد از بهر پختگی درویشهیزم خشک ز آتشِ دل خویشآتش جان تو بدست صوابشستهاند اختران به هفتاد آبجنبش جبر خلق عالم راستجنبش اختیار آدم راست
تو به قوت خلیفهای به گهرقوّت خویش را به فعل آورآدمی را میان عقل و هوااختیارست شرح کرّمناآدمی را مدار خوار که غیبجوهری شد میان رشتهٔ عیباز عبیدان ورای پرده چرااختیار اختیار کرده تراتا تو از راه خشم و قلّاشییا ددی یا بهیمهای باشی
بر سه نوع از ستور و دیو و ددستسر و گردن یکی دو پا و دو دستسگ و اسبست با تو در مسکنآن گزندهست و این دگر توسنآن مروّض کن این مُعلّم کنپس درآی و حدیث آدم کنعمر دادی به مکر و شهوت و زورچه تو مردم چه دیو و دد چه ستوربا همه حسرت و فغان و غریوپای عقلت ببستهاند سه دیوبا سه دیو ار ز آدمی یک دمتو همان کن که دیو با آدمآنکه بیرنگ زد ترا نیرنگدر تو بنهاد حرص و شهوت و جنگداعی خیر و شر درون تواندهر دو در نیک و بد زبون توانددر ره خُلق خوب و سیرت زشتهفت دوزخ تویی و هشت بهشتهمه مقصود آفرینش کونتویی ای غافل از معونت و عونوز درون تو هست از پی دینصدهزار آسمان فزون و زمینجز بهی جانت را بها ندهدجز بدی تنت را ندا ندهدخشم و شهوت به هرکجا خردستسبب نفع نیک و دفع بدستشهوت اسبست و خشم سگ در تنمعتدل دار هر دو را در فنمه بیفزای هردو را مه بکاهدار بر حدِّ اعتدال نگاهزانکه داند کسی که رایض خوستکانچه در سگ نکو در اسب نکوستاز پی نفع و دفع و قوّت و جاهبا تو شخم است و آرزو همراهآنکه را خشم و آرزو نبوددر کیاست چنان نکو نبودنرود جز که ابله و بدخویدر سفر بیسلاح و بینیرویآدمی شد به میز عقل عزیزنبود پای میز را تمییزعقل و جان تو کدخدای تواندچار طبع تو چارپای تواندکدخدا را چو نیست یک مرکوبگرچه رادست باشد او معیوبچارپا را اگر نکو داریعقبات مهیب بگذاریور نداری نکو، فتاده شویزود زود از دو خر پیاده شویپس تو مانند کدخدای مخسبخیره بر پشت چارپای مخسبچون تو با آفتاب و مه خویشیسایه بر تو چرا کند پیشیور ترا هست ماه یاری دهتوزی از ماه دور داری به
معرفت را شرفت پناهِ شماستمغفرت را علف گناه شماستآدمی بهر بیغمی را نیستپای در گِل جز آدمی را نیستهمه مقصود آفرینش اوستاهل تکلیف و عقل و بینش اوستعرش و فرش و زمان برای ویستوین تبه خاکدان نه جای ویستاو در این خاک توده بیگانه استزانکه با عقل یار و همخانه استخنده و گریه آدمی داندزانکه او رنج و بیغمی داندشادی از اهل عقل بیگانه استآدمی را خود اندُه از خانه استغم در آنست کز تن آسانیبیغمی را تو غم هی خوانیغم ترا میخورد ز بیخطریتو چنان کس نهای که غم نخوریچون ترا خورد و گشت فربه غمغم تو شد فزون و مردی کمعلف غم تویی در این عالمچون تو رفتی علف نیابد غم
ای همه ساله هم به مایهٔ دیوبوده از بهر طبع دایهٔ دیوایزدت خواجهٔ خرد کردهپس تو خود را غلام دد کردهآنکه زو عقل کل بود کالیوچه کند نقش نفس و مایهٔ دیوبا دد و دیو عقل نامیزدکز دد و دیو عقل بگریزدشو بپرداز خانه از خایندر ببند و ز دزد باش ایمناز درِ بسته دیو بگریزدعقل خود با بهیمه نامیزدنفس حسیت پنج در داردروح عقلی یکی گذر داردخانهٔ پنج در منافق راستخانهٔ یک دری موافق راستپنج حس پنج روزه دام تواندعقل و جان تا ابد غلام تواند
فاقه منمای بیش از این جان راخوب دار این دو روزه مهمان راعیسی جانت گرسنهست چو زاغخر او میکند ز کنجد کاغجانت لاغر ز گفت بیمعنیتنت فربه ز کرد با دعویچون جرس پر خروش و معنی نهچون دهل بانگ سخت و دعوی نهتن ز جان یافت رنگ و بوی و خطرتن بیجان چو نی بود بیبرمردم از نور جان شود جاویدگل شود زر ز تابش خورشیدجسم بیجان بسان خاک انگارورچه عالیست چون مغاک انگاربیروانی شریف و جانی پاکچه بُوَد جسم جز که مشتی خاکخاک را مرتبت ز روح بودورنه بیروح خاک نوح بودخوانِ جان ذُروهٔ فلک باشدمگس خوان او ملک باشدجان تن هست و جان دین هر دوزنده این از هوا و آن از هوغذی جان تن ز جنبش بادغذی جان دین ز دانش و دادجان پاکان غذای پاک خوردمار باشد که باد و خاک خوردآب جسم تو باد و خاک دهدآب جان تو دین پاک دهدجان نادان ز تن غذا سازدچون نیابد غذی بنگدازدجان ز دین گشته فربه و باقیعقل و دین تا شده است چون ساقیحدثان را چکار با قِدم استتارک او فروتر از قَدم استحدثان خود پریر پیدا شدتا قِدم عقل مست و شیدا شدجان ز ترکیب داد و دانش خاستهرکجا این دو هست جان آنجاستهرچه آن باعث عبث باشدنز قِدم دان که از حدث باشد
تنت از چرخ و طبع دارد سازاین و آن ساز خویش خواهد بازجان حق داد جاودان ماندزانکه حق داده باز نستاندمعرفت در دلت نهادهٔ اوستباز کی گیرد آنچه دادهٔ اوستکانکه او خود سرشت خاک نکردوانکه او خود نگاشت پاک نکردزانکه حکمت بد اقتضا نکندهرچه حکمت کند هبا نکند
سبب خشم و شهوت از لقمهستآفت ذهن و فطنت از لقمهستمرد شهوتپرست را در خیمبتر از بتپرست خواند حکیمبندهٔ بطن و لذّت و شهواتبتر از بندهٔ عزی و مناتکین ز خوف از بدی نسازد سازو آن ز شهوت به بد گراید بازخشم و شهوت خصال حیوانستعلم و حکمت کمال انسانستتو به گوهر خلیفهای ز خدایبر خری و سگی فرود میایتا تو از خشم و آرزو مستیبه خدای ار تو آدمی هستیکردهای با دل و جگر درهمخشم ابلیس و شهوت آدمزین دو قوّت به گاه کام و نبردبه سباع و بهیمه ماند مردعفّت و حلم آلت خردندشهوت و خشم آفت خردندنوم و یَقظت که دید در یک مردزانکه اضداد جمع نتوان کردیا بُوَد خفته یا بُوَد بیدارهر دو در یک سویعه چشم مدارسر به حکم خدای خویش درآرتا مگر آدمی شوی یک بارای ز شهوت طغار آلودهزیردست چهار زن بودهخشم و شهوت به زیر پای درآرآرزو را در آرزو بگذارای مقیم از دو دیو دیوانهشهوت حیز و خشم مردانههمچو ارّهٔ دو سر دو ناخوش خویآنت زین سو کشد و این زان سویاین کند لطف لیک با تلبیسوآن کند کبر لیک چون ابلیسپسر خواجهٔ همه حیوانزشت باشد غلام جامه و نانچون ترا نیست بر خوای وثوقنیست جانت به رزق او مرزوقمر ترا این نیاز نیست کنددل و جان تو آز نیست کندغافل از کردگار و از کارشکردهای اختیار آزارشآنچه گفته مکن بکرده همهوآنچه گفته مخور بخورده همهناشنیده ز منهی گردونآیتِ الرّجال قوّامونمرد خوی بدِ زنان چه کندپنبه و دوک و دوکدان چکند
تا تو زین منزل آدمی نرویدان که اندر گو سقر گرویباش تا خلق را برانگیزندتا کیند از درون چنان خیزندگرچه اینجا قباد و پرویزیچون عوانی ز گل سگی خیزیورچه اینجا امیری از زر و زوربا تکبّر ز خاک خیزی مورور چه اینجا ز عزّ شهنشاهییابی از ظلم دست کوتاهیور فقیهی ولیک شورانگیزدیو خیزی به روز رستاخیزور بوی زهدورز لیکن خرهیزمِ دوزخی ولیکن تروی بوی قاضی و ستمکارهروز محشر شوی تو بیچارهور بوی عالم و نه عامل تودو زبانی بوی نه کامل توچون تو با سیرت بدی ریزیدانکه با صورت ددی خیزیبد و نیک تو بر تو باشد بهوز بد و نیک تو کسی را چهمعنی از خانه چون به کوی آیدنقش دلها به سوی روی آیدکند از بهر جلوه مبدع چونقوّت اندرون و فعل بروننیکی افزود آبِ بازپساناز بدی خاک بر سر مگسانگر تو نیکی مرا چه فایده زانور بدم من ترا از آن چه زیانآن قدر بس ترا در این کلبههوس موش و دانش گربه
در طمع زین سگان مزبله پویای کم از گربه دست و روی بشویگربه هم روی شوی و هم دزدستلاجرم زان سرای بیمزدستموش را موی هست چون سنجابلیک پاکی نیاید از دریابنپذیرد دباغت ار چه نکوستنشود پاک همچو دیگر پوستنای و چنگی که گربکان دارندموش را خود به رقص نگذارندبیرسن دزد خانهکن باشدمور هم دزد و هم رسن باشدتا تن تست چون دلِ کفتارلت و لوتش یکیست در گفتارمانده در پیش این و آن به فسوسخایه کن نه و خانه کن چو خروسچون به شهر آن کسان که خرسندندکمر از بهر خواجگی بندندتو نصیحت مدار خوار که غمرکرد ضایع به طمع عمّان عمرهان قناعت گزین که طامع دوندر دو گیتی است با عذاب الهونطالع آنکه دین به حرص فروختدر و بالش به احتراق بسوختدست بردی نیافت از پی بندپای حرص تو از قناعت بندگر بهی خود روانت نهراسدور بدی زاهدت بنشناسد
روز دین دستِ دست رس نبودنسب کس شفیع کس نبودنقد تو چون ترا برانگیزدهمه در گردن تو آویزدبوته خود گویدت چو پالودیکه زری یا مس زراندودیگر بدی آتشت بپالایدور بدی صافی از تو آسایدچون رسیدی به آتش موعودخود بگوید که چندنی یا عود
آدمی گرچه بر زمانه مهستز آدمی خام دیو پخته بهستنیست خامی مگر کم اندر کمچون ره رومیان خم اندر خمکآدمیزاده تا نشد مردمگه پری گه ددست گه گزدمدر زمانه ز هرچه جانورستتا نشد پخته آدمی بترست
هست ترکیب نفسِ انسانینفسی و عقلی و هیولانیاز دل و جان و نیروی فایتحدِّ او حیّ ناطق مایتگِل و دل دان سرشتهٔ آدماین برآن آن برین شده درهمهرچه جز مردمند یک رنگندیا همه صلح یا همه جنگندروح انسان عجایبیست عظیمآدم از روح یافت این تعظیمبلعجب روح روح انسانیستکه در این دیوخانه زندانیستگاه با امر سوی حق یازدگاه با خلق خالکی بازدفلکی زیر دست او پیوستاو خود از دست خویش هفت بدستپایی اندر تن و یکی در جانمتحیّر بمانده چون مرجانگِل و دل آدمی چو نخچیر استهم زبونست و هم زبونگیرستگاه عاجز ضعیف تن ز تبیگاه همچون سبع پر از شغبیتن ضعیف و قوی دل آدمی استآفریده تن از گِل آدمی استلیک دارد میان گِل گوهرنیست از خلق مر ورا همسراعتقاد ترا به خیر و به شرجز قیامت مباد قیمت گرنیست از بهر طامع و خایفهیچ قیمت گری چنو منصفنفخهٔ صور سورِ مردانستهرکه زان سور خورد مرد آنستراز اگر چون زمین نگهداریآسمانوار بهره برداریروی دل را خرد روان آمدبهرهٔ چار طبع جان آمدروح چون رفت خانه پاک بماندکالبد در مغاک خاک بماندهرکه زین جرعه طافح و ثملستعقل او شب چراغ روز دلستدر شبِ وصل پردهگر باشدراز در روز پردهدر باشدروز باشد قوی دل و غمّازبا ضعیفان به شب به آید راززانکه مقلوب روز زور بودمرغ عیسی به روز کور بود
پیش از آدم ز دست کوتاهیدوستی داشت مرغ با ماهیهریکی در مقام خود ساکنآن ز فخ فارغ این ز شست ایمنآدمی در زمین چو بپراکندماهی از مهر مرغ دل برکندگفت بدرود باش و رو بفراززانکه من زیرِ آب رفتم بازکه به عالم نهاد نسلی رهکز سرِ حیلت وز شرّ و شرههم مرا زیر آب نگذارندهم ترا از هوا به پست آرندهمه را جمله نیست گردانندبر سباع و ددان شهی رانندکادمی را به وهم دوراندیشجِرمش از ما کمست و جُرمش بیشحالشان از برای حیلهٔ ماستعقلشان از پی عقیلهٔ ماستکز دنائت ز راه آهن و نیگردد انبار حق بادنی شیءآدمیزاده نازنین باشدقهر و لطفش برای این باشدگه به بانگی ضعیف کام شودگه به دانگی خدای نام شودبه خسی سخت سر شود به مجازبه غمی سست پای گردد بازگاه تن برگذارد از کیوانگاه گردد ز خارکی حیرانسابقت زو نهفته در اوّلخاتمت زو به مُهر حکم ازلگاه ایوان برد به چرخ چهارگاه گردد ز نیم کرم افگارگاه مسند نهد برِ فَرقدوز حریر و قصب کند مرقدگاه گردد به خون و خاک دفینبستر از خاک وز خسک بالینسابقت زو نهفته در راندنخاتمت زو به مهر در خواندنآنکه ماندست سهمش از تقدیروانکه رفتست بیمش از تیسیراین همه چیست صنعت تقدیروان همه چیست حاصل تیسیر
از هوا و ز طبع در انساندعوت عقل پستر از همه دانگر پس از جسم و جان درآید دیندر مراتب عجب چه داری ایندختر طفل را پی پیونداولش لعبتست و پس فرزندنه درآید به وقت جنبش گُلگربه در بانگ وانگهی بلبلداند آنکش دلی خردمندستکه از این بانگ تا بدان چندستفرق دانند مردمِ هشیاربانگ خر ز ارغنون و موسیقار
هیچ بدنامی آدمی را پیشاز ظلومی و از جهولی خویشچه حدیثست هرچه پیش آیدهمه از ظلم و جهل خویش آیدحق پسندست عالم و عادلبندهگه ظالمست و گه جاهلآدمی با گنه شکستهترستپای طاوس چشم زخم پرستکانکه گوید منم شده معصوماوست بر نفس خویشتن میشومکانکه خود را شکسته دل بیندخویشتن را به دل خجل بینداوست شایستهٔ خدای کریمایمن است از عذاب نار جحیمگفت داود را خدای جهانکه منم یاور شکسته دلانجان پاکان خزانهٔ فلکستجسم نیکان نشیمن ملکستجسم تو گرچه ناپسندیده استشوخ چشمست لیک خوش دیده استآدمی سر به سر همه آهوستظن چنان آیدش که بس نیکوستعیب دارد دو صد هزاران بیشهنرش آنکه از بهایم پیشگر بود زینتش ز عقل و ادبورنه هم با بهایم است نسب
مرد کو عاشق دوگانه بُوَدمرگ با وی درون خانه بُوَدپشه باشد به وقت جنگ ذلیلباشه باشد به وقت خوردن پیلچون شترمرغ نه چو مردم حُربار را مرغ و خایه را اشترمرد پر دل ز حیز نهراسدسست را اسب نیک بشناسدکار دل جنگ و کار جان حذرستکار شه زور و کار زن سمرستهرکه در پیش خصم ملک و خرددل ز خود برد جان ازو نبردسر و پا ار ز بیم برگرددزود چون لاله سرخسر گرددمرد مردانه کم ضرر باشددود تیره ز چوب تر باشدمرد بد دل خیانت اندیشدراز خود پیش خلق بپریشدمردکی را که جان عزیز بُوَدیک زبان فصیح تیز بُوَدتیز را باز دار در دهلیززانکه غمّاز روده باشد تیزسُکر داری شکَر خور از پی نیصبر داری صبر خور از پی قی
آن بنشنیدهای که در راهیآن مخنّث چه گفت با داهیکه همی شد پی گشادِ گرهبهر بیبی به سوی زاهد دهتا برو میوه سست شاخ شودراه زادن برو فراخ شودچون مخنّث بدید هندو رازور بپرسید و او بگفت او راگفت بگذار ترّهات خسانشو به بیبی سلام من برسانپس به بیبی بگوی کز ره دردبا چنین کون هلیله نتوان خوردچون چشیدی حلاوت گادنبکش اکنون مشقّت زادنتو ندانستهای که خوردن کبرننگ و نامی ندارد اندر زیرسگ اگر جلد بودی و فربهبیشکاری نگرددی در دِهغافلند از نهادِ خود مردمهیچ ندهند دادِ خود مردم
مثلست این که در عذابکدهحد زده به بُوَد که بیم زدهمرد را بیمِ جان ز زخم بتروز دگر زخم تیر و تیغ و تبرمرد را ار اجل کند تاسهمرگ با بددلست هم کاسهچون به حکم اجل نگرویدنددرزخِ نقد بددلان دیدنداندر آن صف که زور دارد سودمرد را مرغ دل نباید بودغم ناآمده خورَد بددلزان بجز غم نیایدش حاصللقمه با بیم دل زند آهوزان ندارد نه دنبه نه پهلومرد کو روز رزم بیمایهستدامن خیمه بهترین دایهستهر جوان را که شد به جنگ فرازبهترین عدّتیست عمر درازمرد بیدست و پای جوشندارهمچو ماهی بُوَد به خشک و به غارتیغ با مرد مایه و برگستدل دهرای سایهٔ مرگستهرکه در جنگ بد دل و غمرستسپر و جوشنش دوم عمرستدرقه جز باجبان مسلّم نیستتیغ را جز شجاع محرم نیستتیغ در خورد مرد مردانه استوز جبان تیغِ تیز بیگانه استمرد را آهنین زره گره استاجل نامده قوی زره است
از زره بود پشتِ حیدر فردکرد خصمش سؤال گفتا مردتا بُوَد روی به زره باشدچون دهد پشت کشته به باشدآب باشد نه مرد چون پولادکوه زرهپوش گردد از هر بادمرد مردانه همچو کُه باشدکه ازو بادها ستُه باشدتا تفِ دل ز کینه نفروزدکی تن از دل شجاعت آموزد
نه بپرسید از جحی حیزیکز علیّ و عُمر بگو چیزیگفت با وی جحی که اندُه چاشتدر دلم مهر و بغض کس نگذاشتشره لقمه آن چنانم کردکز تعصّب شدم به یک ره فردمر مرا کار خورد و خفت آمدبا دلم اکل و شرب جفت آمدهرکه او بیش خورد بیش ریدنه چو لقمان ز لقمه بیش زیدمرد با مال بییقین باشدسیر خورده گرسنه دین باشد
اوّلین بند در رهِ آدمبود نای گلو و طبل شکممهترین بند هست نای گلوکُندت طبلِ بطن شش پهلوطبل و نایست اصل فتنه و شرهردو بگذار خور و خود بگذرهرکش امروز قبله مطبخ شددانکه فرداش جای دوزخ شدکادمی را درین کهن برزخهم ز مطبخ دریست در دوزخگر همی نام معده خم نکنیکم طرق تا طریق گم نکنیشره جانور چو کار آمدتا نیاید مراد نار آمدچون سگ و گربه آب شرم بردتا ز خلق آب و نان گرم بردکم خورش تخم شر و بطنت نیستهرکجا بطنت است فطنت نیستکم خورش مرد کردنی باشدمرگ دونان ز خوردنی باشدبهر کم خوردنست و بیآبیذهن هندو و نطق اعرابیاین بُوَد زیرک آن نباشد غمراین نه بیمار و آن نه کوته عمرچون خوری بیش پیل باشی توکم خوری جبرئیل باشی توکم خوری ذهن و فطنت و تمییزپرخوری تخم خواب و آلت تیزخفّت زادِ راهب اندر دَیْرداردش در صفای خاطر خیرهرکه بسیار خوار باشد اودانکه بسیار خوار باشد اوباز هر عاقلی که کم خوارستبحقیقت بدان که کم خوارستمنتجب کی شود به علم قریبجز به بطن خفیف و قلب رقیبفخ شده شهوت و دل تو بر اوخانه پر دزد و کور مانده در اوخور اندک فزون کند حلمتخورِ بسیار کم کند علمتغذی عقل عالمان حلمستجامهٔ جان زیرکان علمستهرکرا علم و حلم نبود یارمر ورا در جهان به مرد مدارکه نبافند خود خردمندانجامهٔ تن ز رشتهٔ دندانگوشت بر گاوِ ورزه نیکوترزینت مرد دانشست و هنرباش کم خوار تا بمانی دیرکه اجل گرسنه است و قوتش سیرباش کم خوار تا شوی با برگبگرفتی شکم ببینی مرگاصل دانش بود ز کم خوردنمرد پرخوار اصل آزردنجانت از لقمهای گِرد راحتچون دو لقمه خوری بُوَد آفتخورده بسیار مردم کم دانبه یکی قی بمرده چون حمدانگنده گردد سرای و خانه ازومعده کون گردد و بهانه ازوگر نبایدت چهره چون گل زردگرد افراط اکل بیش مگردگر بخوردن شوی ز روح بعیدکُشتهٔ دوزخی بوی نه شهیدروی بسیارخوار بینورستکر گلوبنده خواجگی دورستمکن از دود شمع بیخردانکاسهٔ سر بسان سوخته دانآب و نان خواستن ز سفلهٔ زشتچون دمیده بُوَد به خاک انگِشتلقمهای گر کنی ز خوردن بیشهیضه آرد کلید گلخن پیشهاضمه چون بدو نپردازداز گلو گلخنی دگر سازدباده چون باد در جهان افگندهیضه بیکار بر دهان افگندمرد و زن را که حرص و کون و گلوستنامشان کدخدا و کدبانوستصحّت تن بودت در پرهیزاز سرِ امتلا سبک برخیزهمچو ماه دو پیکر از تک و پویدربهدر هر دوان و رویبهروی
روح را چون ببرد روح امینچرخِ چارم فزود ازو تزیینداد مر جبرئیل را فرمانخالق و کردگار هر دو جهانکه بجویید مر ورا همه جایتا چه دارد ز نعمت دنیایچون بجُستند سوزنی دیدندبر زِه دلق او بپرسیدندکز پی چیست با تو این سوزنگفت کز بهر ستر عورت منکه به خُلقان ز زینت خَلقانقانعم ورچه نیستم خاقانتا بُوَد زنده ژنده پیراهنهست محتاج رشته و سوزنجمله گفتند خالق ماییبر همه حالها تو داناییبر زِه دلق سوزنی است ورانیست زین بیش چیزی از دنیاندی آمد بدو ز ربّ رئوفکه کنیدش در آن مکان موقوفبوی دنیی همی دمَد زین تنچرخ چارم بُوَد ورا مسکنگرنه این سوزنش بُدی همراهبرسیدی به زیر عرش اِلهسوزنی روح را چو مانع گشتبه مکانی شریف قانع گشتباز ماند از مکان قرب و جلالسوزنی گشت روح را به وبالای جوانمرد پند من بپذیردل ز دنیا و زینتش برگیرتا مرّفه بدان سرای رسیبه سرور و عز و بهای رسیورنه با خاک راه گردی راستراه عقبی ز راه هزل جداستزهر قاتل شناس دنیی رارَو تو پازهر ساز عقبی رازانکه دنییپرست بر خیرههست چون بتپرست دل تیره
در اثر خواندهام که روحاللّٰهشد به صحرا برون شبی ناگاهساعتی چون برفت خواب گرفتبه سوی خوابگه شتاب گرفتسنگی افگنده دید بالش سوختخواب را جفت گشت و بیش نتاختساعتی خفت و زود شد بیداردید ابلیس را در آن هنجارگفت ای رانده ای سگ ملعونبه چه کار آمدی برم به فسونجایگاهی که عصمت عیسی استمر ترا کی در آن مکان مأوی استگفت بر من تو زحمت آوردیدر سرایم تصرّفی کردیبا من آخر تکلّف از چه کنیدر سرایم تصرّف از چه کنیملک دنیا همه سرای منستجای تو نیست ملک و جای منستملک من به غصب چون گیریتو به عصمت مرا زبونگیریگفت بر تو چه زحمت آوردمقصد ملکت بگو که کی کردمگفت کین سنگ را که بالش تستنه ز دنیاست چون گرفتی سستعیسی آن سنگ را سبک انداختشخص ابلیس زان سبب بگداختگفت خود رستی و مرا راندیهر دوان را ز بند برهاندیبا تو زین پس مرا نباشد کارملکت من تو رَو به من بگذارتا چنین طالبی تو دنیی راکی توانی بدید عقبی رارَو ز دنیا طمع ببر یکسرگهرو زرّ او تو خاک شمرخاک بر سر هر آنکه دنیا خواستمرد دنیاپرست باد هواستهست بسیار خوار همچون گاومعده چون آسیا گلو چون ناوگردد از رای ناصواب و سخیفخیره بسیار خوار گرد کنیفنه فلک را فروختی به دو نانلقمه ده سیر کم مزن بر خوانتا ترا روزگار چون گویدلقمه در معدهات برآشوبدروزگار تو از پی پنداشتشادی شام برد و اندُه چاشتزان همی رایگان بمیری توکز پی لقمه در زحیری توهرکه چون عیسی از شره بجهداز غم باد و بود خود برهدهمنشین زمرهٔ ملک بیندبام خود پنجمین فلک بینداندرین حال پند من بپذیرتاج و تخت عدو ز ره برگیرعدوی تست دنیی ملعونعقل خود را ز دام کن بیرونبا که گویم که غافلند از کاراین شیاطین به فعل و مردم سارچند گویم که نیست یاری نیکدر تو مسموع نیست قول ولیک
می همی خور کنون به بوی بهارباش تا بردمد ز گور تو خارای چو فرعون شوم گردنکشاز ره آب رفته در آتشچکنی در میان رنج خمارکار آبی که آتش آرد بارزان چنان خون که از لگد ریزندپس ز تابوت خم برانگیزندنه که زنده شوی گزنده شویاز لگد مردهای چه زنده شویچون چو شیران به کرد خود نچریهمچو روباه خون رز چه خوریعشق بیرون برد ترا ز خودیبیخودی را بدان ز بیخردیبا خرد میل سوی مُل چکنیسپر خار برگ گل چکنیآنکه دارد خرد نخواهد مُلوانکه باشد حزین نبوید گُلاز پی هوش برمگردان میلخاصه مستی و خانه بر ره سیلچون براتی ندارد اندر رهلاشه خر را به دست دزد مدهبه بُوَد خواجه را در این بازاروندرین گلشن و درین گلزارکیسه خالی و شهر پر ماتمشرع خصم و ندیم نامحرمکوی پر دزد و زو بعست و پریتو همی کوک و کو کنار خوریحزم خود کن که دزدت از خانه استخازنت خاینست و بیگانه استتا کی از خویشتن کمی بودندلت نگرفت ز آدمی بودناندرین سور پر ز شور و شغبدل پر از غم نشین و مُهر به لبباده خوردی ولیک باهی نهدوغ خوردی ولیک با کینهچون شدی مست هستی ای سادهخیک باده چو خاک افتادهچکنی باده کاندرین فرسنگبار شیشه است و ره یخ و خر لنگخرِ لنگ ضعیف و بار گرانمنزلت سنگلاخ و تو حیرانراه تاری چراغ بیروغنباد صرصر تو بادخانه شکنسر بیمغز و پای محکم نیمال همدست و یار محرم نیخوابگه ساخته ز شاخ درختتا نهاده قدم به جایی سختتا ترا اندرین سفر ز گزافباشد اندر خیال خانهٔ لافشب سر خواب و روز عزم شرابچه کند جز که دین و ملک خرابتو به می شاد و آدم اندر بنداینت بد مهر و ناخلف فرزندگرچه شادی نمای اوّل اوستکیسهٔ گم شده معوّل اوستکو بدین خاکدان و ویران دِهکیسه لاغر کنست و تن فربهداند آن کو گشاده رگ باشدکه میان بسته تیزتگ باشدمرد فربه چو پنج گام برفتهفت عضوش ز چار طبع نهفتتو به چُستی حساب از او برگیرچون بپوشند جامهٔ شبگیرکه گریبان چو دامن و تیریزعطسه و خوی گرفت و سرفه و تیزاو سرت را گرفته زیر دو پایتو ز جان ساخته تنش را جایتو بدو دین و بخردی دادهاو به تو دیوی و ددی دادهتو ازو آن خوری که پستی تستو او ز تو آن بَرد که هستی تستعمر دادی به باد از پی میغافلی زین شمار عزّ علیبه نشاط و سماع مشغولیوز سرای بقا تو معزولیفارغ از مرگ و ایمن از گوریمن چه گویم ترا به دل کوریچنگ در دنیی زبون زدهایدل پاکیزه را به خون زدهایحبهای نزد تست کوه اُحدسیم باید که باشدت لابدور نباشد خدا و دین باشددیو دنیی چنینت فرمایدهیچ خصمت بتر ز دنیا نیستبا که گویم که چشم بینا نیستگل به نزد تو زان فراز آمدکه گلو را به گل نیاز آمد
آز را از درون خود پیوستخاک بر سر بمان و باد به دستآز را مار دان که در عالمنشود جز به خاک سیر شکمصورت طمع کآفت بشرستکپی سگ دمست و گربه سرستصورت بخل آنکه زر دارستکون پر هار و تیز ناهارستظلم را چون سگان و دیو انگارنجس و آبریز و آتشخوارخشم در زیر خامهٔ نقاشسگ لاشه است و دیو آتش پاشصورت آرزو چو طاوسستبال مسعود و پای منحوسستهست نقش حسد سوی احرارگرگ یوسف درو فریشته خوارهست شکل ریا چو صورت شمعتبش او را و تابش اندر جمعهست در چشم کبر نقش و حشمشکل کنّاس واکمه و ابکمنقش اعجاب هست در سینهقبّهٔ شش جهت در آیینههمه در نفس ناسپاس تواندهمه در پردهٔ حواس تواندباش تا روی بند بگشایندباش تا با تو در حدیث آیندتا کیان را گرفتهای در برتا کیان را نشاندهای بر درتا بمیری نکشته ایشان راکم کنی مُلک و ملک خویشان راچون روی در جهان پایندهبا تو آیند جملگی زندهاز پی پنج روزه راهگذارآب روی حیات خویش مبرشیر مردان که رخ به خاک آرندبه رهآورد جان پاک آرندتو ره آورد چون بخواهی مرددد و دیو و ستور خواهی بردآز و کبرست و بخل و حقد و حسدشهوت و خشمت از درون جسدهفت در دوزخند در پردهعاقلان نامشان چنین کردهمرد کز هفت این سرای نجَستکی تواند ز هفت آنجا رَستدانکه در جانش تفت باشد تفتهرکه یک هفت کرد از این هر هفتبیش باید که در خرد برسیپس بدان خطّهٔ ابد برسیکاندر آن خطّه ز اهل نفس و نفسمرگ میرد دگر نمیرد کس
مبر این زندگی به صدرِ سعیرهم بدینجاش واگذار و بمیرزنده آنجایگه مبر تن خویشآب حیوان مده به دشمن خویشحرب قائم شده میان دو تنچه دهی تیغ خویش زی دشمنکه چو چشم اجل فراز کندپس از آن عقل چشم باز کندتا ببینی نهان عالم راتا ببینی جهان آدم راتا ببینی یکی به چشم عیانچیزها را چنانکه هست چنانتو هنوز از جهان چه دیدستیزین جهان نام او شنیدستیغافلی از جهان و از کارشنازموده به فعل کردارشتو چو داماد و عقبی است عروسسوی دنیی نگه مکن به فسوسترسم این غفلت از همه مقصودباز دارد ترا گه موعودپیش سلطان به پاسبان منگرنظرِ شاه مر ترا بهتر
آن شنیدی که در طواف زنیگفت با آن جوان نکو سخنیچون ورا در طواف دید آن مردگشت لختی ز صبر و دانش فردگشت عاشق به یک نظر در حالگفت با زن ز حال خویش احوالگفت با آن جوان زن از دانشآن چنان زن ز مرد به دانشکای جوان نیست مر ترا معلومکز که ماندی در این نظر محروماندرین موضع ای جوان ظریفآن به آید که اوست مرد عفیفویحک از خالقت نیاید شرمکه به یکسو فگندهای آزرمخالق تو به تو شده ناظرتو به دل ناشده برش حاضراین نه جای تمتّع و نظرستجای تر سست و موضع خطرستکردگار تو مر ترا نگرانتو به شهوت متابع دگرانمرد را شرم به به هر کارینیست چون شرم مر ترا یاریشرم دار از خدای خالق باروانگه از خلق هیچ باک مدارهرکه از کردگار ترسندهستخلق عالم ازو هراسندهستروز بار ای تن ار تو خواهی بارشرم دار از حرام دست بداردوزخی در شکم که این آزستسگی اندر جگر که این رازستدر خرابی نشسته کین چینسترسم گبران گرفته کین دینستاژدهایی گرفته اندر برچیست این ملک و جاه و عزّ و ظفرداده کوران مست را زوبینچیست این جاه علم و قوّت دیناز برون پاک وز درون ناپاککیست این هست صوفئی چالاکگربه بیرون سگ از درون جوالچیست این کار کرد و کسب حلالبا سگ و دیو کرده انبازیچیست این لشکری و آن غازیداده در دست دزد شمع و چراغچیست این شمع شرع نور دماغچون برافگندهای بر آب سپرمی نداری بسان مست خبرزورقی بر نقاب در جیحونکیست این دخت زادهٔ قارونجامهای هفت رنگ چون طاووسکیست این مرد لقمه و سالوسنعره برداشته چو کبک از کوهکیست این هست عارفی بشکوهبه لگد بام خانه کرده خرابکیست این مدّعی بیخور و خوابپای در خود زده چو مردم مستچیست این دست موزهٔ دل پستخویشتن را لقب نهاده مسیحوز دمش صد هزار سینه جریحبر خود افسوس کرده چون دجّالکه به هنگام خرقه و گه حالاین همه خشم و جنگ و ظلم و شروردد و دیواند در نقاب غروربه سرای بقا از این کشتیمار و گزدم مبر بدین زشتیاین همه بد فعال و بیدینندچه توان کرد مردمان اینندعمر خود رای خلق را بیندخلق بیرای خلق نگزیندیا به عزلت به خوشدلی تن زنیا بدینها بساز و جان میکنعزّ طلب کردنم ز همّت و خوستکه نیم همچو سفله خواری دوست
شُکر انصاف بر زبان بهارگفت بلبل چو مردم هوشیارشُکر عدل بهار پیش اِلهدل گُل گوید از زبان گیاهدشتها پر لحاف بیبالینباغها پر عروس بیکابینگفت قرآن به لفظ همچون دُرمرد دامن کشیده را فانظرتا ببینی به چشم عقل پژوهبر گریبانِ دشت و دامن کوهاز پی نقشهای جانآویزاختران نقشبند و رنگآمیزباغ پر تختهای سقلاطونراغ پر فرشهای بوقلمونشاخها حلّهپوش و مشک آغوشدشت عنبر نهاد و مینا پوششبنمِ اشک چون سهیل و سهاروی چون بامداد روی گیاعنبرین گشته از نسیم صبااز مسام زمین مشام هواسرو چون حور سبز پیراهنمشک و عنبر دمیده بر دامنباغ مانند عطر مشک آگینراغ مانند زلفِ حورالعینچشمهٔ اشک چشم من بشتابتا درِ باغ رفته از لبِ آبخامه بر کار کرده شست بهارزلف کوتاه کرده دست بهارنی چنانست گردش بیباکزلف شب را گرفته کش سوی خاکگر بخواهد به حکم خلق کمالخون کند مشک و مشک خون در حالصفت گل کنون به قوّت دلگفت بلبل چو مردم عاقلدشتها را لباسها رنگینباغها را ز حلّهها آذینکوه پر نقشها همه زیبااختران نقشبند بر دیباشاخ مانند عقد پر لؤلؤباد مانند نافهٔ آهوباغ پرحقههای درّ و گهرراغ پُر شفشههای نقره و زرگنج قارون به دامن سنگیزیب حورا عیان به هر رنگیقطر باران چو دانههای گهربر شقایق چکیده همچو دُررقُمری و فاخته فراز چناربرده از عاشقان شکیب و قرارسرو چون حور در میان چمنسمن مشکبیز پیرامنپایهٔ ابر همچو درّ خوشابآمد از حد ارمن و سقلابمرغ نالان فراز گلبن گلمست بیمطربان و ساغر مُلابر شسته ز روی هامون پاکهرچه آلایشست از رخ خاکراز دل کرده جمله عالم فاشزیرکان زمانه چون اوباشخانه بگذاشته همه زن و مردسوی صحرا برون شده پی خوردخنک آنکس که او به فصل بهارلذّتی دارد او ز بوس و کنارخانهٔ چین گشاده منظر اویشاه قیصر نموده دختر اویخم زلف بنفشهٔ دل جویعود خامست رُسته بر لبِ جویناف آهو چو خورد سنبل دشتبویش از کوه قاف و طور گذشت
فضل دین در رهِ مسلمانیستهنـر ملک ره فرادانیستهست محتاج کارسازی ملکچه کند پارسی و تازی ملکاز پی دین و شغل پردازیهیچ در بسته نیست در تازیتا عمر شمع تازیان بفروختکسری اندر عجم چو هیمه بسوختملک عدلست و دین دلِ پر دردتازی و پارسی چه خواهد کردپارسی بهر کارسازی تستتازی از بهر کرّه تازی تستگر به تازی کسی ملک بودیبوالحکم خواجهٔ فلک بودیتازی ار شرع را پناهستیبولهب آفتاب و ماهستیمرد را چون هنر نباشد کمچه ز اهل عرب چه ز اهل عجمبهر معنیست قدر تازی رانز پی صورت مجازی راهرکه شد جان مصطفی را اهلچکند ریش و سبلت بوجهلبهر معنیست صورت تازینه بدان تا تو خواجگی سازیروح با عقل و علم داند زیستروح را پارسی و تازی چیستاین چنین جلف و بیادب زانیکه تو تازی ادب همی خوانی
علم خوان تات جان قبول کندکه ترا فضل بوالفضول کندبولهب از زمین یثرب بودلیک قد قامت الصلا نشنودبود سلمان خود از دیار عجمبر درِ دین همی فشرد قدمعلم کز بهر خود کنی بر دستآب خواهد چو تشنگی پیوستکی شود بهر پارسی مهجورتاج منّا ز فرق سلمان دورکرد چون اهل بیت خود را یاددل سلمان به لفظ منّا شادکی رساند به حکمت ادبتظنّ تخییل و حیلت و شغبتباز بوجهل اگرچه نزدیکستدوستی دور دست تاریکستچون ترا جز هوا امید نکرددل سیه کرد و جان سپید نکردپس در این راه با سلاسل و غلچارقل حرز تست بر سرِ کلنیست جز نبوت ره نبوینقل نحوی و شبهت ثنوینسبت دین درست باید و بسزانکه دولت شکسته شد ز هوسدولت از روی شدت و صولتدوِ امروز دان و فردا لت
مر سران را چو طامع و می خواربهر چه دردسر دهم چو خمارمی چو با رسم در نهاد شودآتش و خاک و آب باد شودزان برو چار طبع دست نیافتکه سوی هیچکس به پا نشتافتهست می در نهاد خود پیوستدر کف پای عقل و بر سر دستشاه می بر جمال تن چیرهستماه عقل از کمال می خیرهستمایهٔ سنگ گرم و سردان اوستوز پی زر محکّ مردان اوستاز کف پُر ز معجز موسیمرده زنده کنست چون عیسیمرد را عقل دیده و دادستغذی روح باده و بادستزیرکان را درین سرای خرابهیچ غمخوارهای مدان چو شرابباده در پیش اندُه استاده استزانکه غمخوار آدمی باده استعقل را گر سوی تو هست شکوهبادهٔ عقل دوست را منکوهاز تری تف نشان صفرا اوستوز تبش نقش سوز سودا اوستاندرین باغ خوب و راغ فلکاز پی جغد نفس و زاغ فلکگُل چو بر دست مُل به بام دهدتا بدو بوی خویش وام دهدبه مشام آنکه گل بینبویداز مشامش نشاط دل رویدهست در راه فکرت عاقلاز پی کشف فطرت غافلمدد عشرت جوان مرداننقل حرّان و ناقد مرداناندکی زو عزیز و تندارستباز بسیار خوار ازو خوارستتا تو او را خوری عزیزش دارچون ترا او خورد بمانش خواردل به احکام دین سپردن بهباده خوردن ز وقف خوردن بههر دو چون ره بگیردت به سراطپس چه باده خوری چه وقف رباطدیدهای کان ز طمع باشد پُرکرده داند نشان پای شترآیت از روی برد و عقل از رایتو سوی نان هنوز آتش پایآنکه نان رست در دل و جانشباده بیباده خورد مهمانش
مال بر کف چو پیل بر کشتیستمال در دل چو آب در کشتیستمال مصلح چو آب زیر سفنکاید از رفتنش کرامت تنوانِ ممسک چو آب در فُلکستکه وجودش مقدم هُلکستمرد را چون دم و درم باشدآن نکوتر که جود هم باشدتا به اینجاش کس جگر نخوردتا بدانجای حسرتی نبودورچه در مال جز لطافت نیستلیک بودش بی این دو آفت نیستکز حلال از زمانه مشغولیوز حرام از خدای معزولیپسرِ عوف را ز بهر حلالبه بر مصطفی نبود مجالمرد دین باش و مال را یله کنخیز و دنیا به جملگی خله کننبود خود حکیم شبهت جویاز طعام حلال دست بشویگرچه زو جسم را پناه بُوَدلیکن آن هم حجاب راه بُوَددر زر و سیم اگر کمالستیکی قرین سگ و دوالستیمال اگر مایل خران نشدیحلقهٔ فرج استران نشدیآدمی مرده در غم نانیآن دوال رکاب چون کانیآدمی پیش اسب بیدرمستآن دوال رکاب محتشم استدنیی از دین همیشه آزردهستکاب دنیا جمال دین بردهستمال سوی حکیم کی یازدزشت با کور به فرا سازددور دارد شب خود از روزشکه بترسد که بشکند پوزشهر دو آنجا که علم و فرهنگ استدر نگنجد از آنکه ره تنگستنشود مال جز به دون مایلجاهل از طبع بد شود سایلدون و دنیی بوند هر دو قرینقحبهای آن و قلتبانی ایندیدهور پل به زیر کام کندکور بر پشت پل مقام کند
آن شنیدی که بود مردی کورآدمی صورت و به فعل ستوررفت روزی به سون گرمابهماند تنها درون گرمابهبود تنها به گوشهای بنشستخرزه آن غرزن آوریده به دستدل و گل کاه و کوره از تف و تبآذر از خایه و ز پشت احدبچون کدو خایه و چنار انگشتخرزه در شست و خربزه بر پشتهرزه پنداشت کور خودکامهنکند خایه درد چون جامهسوزنی تیز درگرفت به چنگکرد زی خایههای خود آهنگسوزن اندر خلید در خایهآن چنان کور جلف بیمایهچون ز سوزن به جانش درد آمدبا دل خویش در نبرد آمداز دل آتش ز دیده باد آوردعلت جهل خویش یاد آوردهر زمان گفتی ای خدای غفورهستم اندر عنا و غم رنجورمر مرا زین عنا و غم فرج آردر چنین غم مرا نماند قرارسوزن تیز و خایهٔ نازکبرهانم به فضل خویش سبککرد مردی در آن میانه نگاهگشت از آن ابلهی کور آگاهگفتش ای ابله کذی و کذیای ترا جهل سال و ماه غذیسوزن از دست بفکن و رستیکه ازین جهل جان و دل خستیتو ز دنیا همان چنان نالیکان چنان کوردل ز محتالیدست ز دنیا بدار تا برهیخیره در کار خویش میستهیگه به پای از خودش بیندازیگه دو دست از طمع بدو یازیمینخواهی جهان ولیک به قولای همه قول تو نجس چون بولای همه قول تو نفاق و دروغپیش دنیا تو گردن اندر یوغخنک آن کز زمانه دست بداشتحب دنیا به سوی دل نگذاشتدرد دینست داروی مؤمنکه بدو گردد از جحیم ایمنتکیه بر لذّت جهان کردنچیست ای خواجه خون دل خوردنوقت لذّت بترسی از سلطانوقت عصیان نترسی از سبحاندل منه بر جهان بیمعنیکه ثَباتی ندارد این دنیی
آن شنیدی که در ولایت شامرفته بودند اشتران به چرامشتر مست در بیابانیکرد قصد هلاک نادانیمرد نادان ز پیش اشتر جَستاز پیَش میدوید اشتر مستمرد در راه خویش چاهی دیدخویشتن را در آن پناهی دیدشتر آمد به نزد چه ناگاهمرد بفگند خویش را در چاهدستها را به خار زد چون وردپایها نیز در شکافی کرددر ته چه چو بنگرید جواناژدها دید باز کرده دهاندید از بعد محنت بسیارزیر هر پاش خفته جفتی ماردید یک جفت موش بر سر چاهآن سپید و دگر چو قیر سیاهمیبریدند بیخ خاربنانتا درافتد به چاه مرد جوانمرد نادان چو دید حالت بدگفت یارب چه حالتست این خوددر دَمِ اژدها مکان سازمیا به دندان مار بگدازماز همه بدتر این که شد کین خواهشتر مست نیز بر سرِ چاهآخرالامر تن به حکم نهادایزدش از کرم دری بگشاددید در گوشههای خار نحیفاندکی زان ترنجبین لطیفاندکی زان ترنجبین برکندکرد پاکیزه در دهان افگندلذّت آن بکرد مدهوششمگر آن خوف شد فراموششتویی آن مرد و چاهت این دنییچار طبعت بسان این افعیآن دو موش سیه سفید دژمکه بُرد بیخ خار بُن در دمشب و روزست آن سپید و سیاهبیخ عمر تو میکنند تباهاژدهایی که هست بر سرِ چاهگور تنگست زان نهای آگاهبر سرِ چاه نیز اشتر مستاجل است ای ضعیف کوته دستخاربُن عمر تست یعنی زیستمیندانی ترنجبین تو چیستشهوتست آن ترنجبین ای مردکه ترا از دو کَون غافل کرد
خواست وقتی ز عجز دینداریاز یکی مالدار دیناریآنگهی مالدار بیهنجارمُهر بر لب نهاده دل مرداریک دو بارش چو گفت سایل رادمالدار این چنین جوابش دادگفت اگر حقپرستی ای تن زندین و دنیی ز حق طلب نه ز منگفت دین هست نیک و دنیا ردنیک ازو خواهم و ز تو بد بدکه مرا گفتهاند از پی دلحق ز حق خواه و باطل از باطلچون تو بر باطلی و من بر حقاز تو جویم نصیب خویش الحقزانکه نفس ارچه گوهریست شریفکار او باطل است و رای سخیفدل بدو دادهام که حق پروردبازگردد به سوی حق پر درددین نیابی گرت غم بدنستزانکه کابین دین طلاق تنست
بود در روم بلبل و زاغیهر دو را آشیانه در باغیزاغ دایم بگرد باغ درونمیپریدی میان راغ درونبلبلک شاد در گلستانهامیزد از راه عشق دستانهازاغ را طعنه زد که خوش گویمزشترویی و من نکو رویمزاغ غمگین شد و برفت از دشتشاد بلبل به جای او بنشستزاغ دلتنگ و بلبلک دل شادکودکی رفت و دامکی بنهاددر فتادند هردوان ناکامزاغ و بلبل به طمع دانه به دامگفت زاغک به بلبل ای بلبلگشتی آخر تو ساکن از غلغلاندرین ره چه بلبل است و چه زاغمر فلک را چه مشعله چه چراغ
بود در شهر بلخ بقّالیبیکران داشت در دکان مالیز اهل حرفت فراشته گردنچابک اندر معاملت کردنهم شکر داشت هم گِل خوردنعسل و خردل و خلّ اندر دَنابلهی رفت تا شکر بخردچونکه بخرید سوی خانه بَرَدمرد بقّال را بداد درمگفت شکر مرا بده به کرمبرد بقّال دست زی میزانتا دهد شکّر و برد فرماندر ترازو ندید صدگان سنگگشت دلتنگ از آن و کرد آهنگمرد بقال در ترازوی خویشسنگ صدگان نهاد از کم و بیشکرد از گل ترازو را پاسنگتا شکر بدهدش مقابل سنگمرد ابله مگر که گِل خوردیتن و جان را فدای گِل کردیاز ترازو گِلک همی دزدیدمرد بقّال نرم میخندیدگفت مسکین خبر نمیداردکین زیانست و سود پنداردهرچه گل کم کند همی زین سرشکرش کم شود سری دیگرمردمان جهان همه زین سانگشته از بهر سود جفت زیانخویشتن را به باد بر دادهآن جهان را بدین جهان داده
آن سلیمان که در جهان قدربود سلطانِ وقت و پیغامبربرنشسته بُد او به بادِ صباسوی مشرق شد او ز جابلسادید در راه ناگه آبخوریکِشتزاری و پیر برزگریکشت میکرد و نرم میتندیدگاه بگریست و گاه میخندیدشد سلیمان بدو سلامش کردپیر کان دید احترامش کردگفت هی کیستی که دل شادیبرنشسته به مرکبِ بادیگفت ای پیر من سلیمانمهر دو هستم نبیّ و سلطانمزیر امرِ منست ملک زمینپری و دیو بر یسار و یمینمُلکم ای پیر مرز بیلافستشرق تا شرق قاف تا قافستپادشاهم به روم و چین و یمنباد را بین شده مسخر منگفت این گرچه سخت بنیادستنه نهادش نهاده بر بادستهرچه بد بود به باد شودجان چگونه به باد شاد شود
گفت در وقت مرگ اسکندرهمه را خواند کهتر و مهترگفت اینک دو دست خود بستمهین بگویید چیست در دستمآن یکی گفت جوهری داریوان دگر گفت گوهری داریآن یکی گفت نامهٔ ملکستوان دگر گفت خاتم ملکستگفت نینی که جمله در غلطیتهمه راه هوس همی طلبیتدر زمان هر دو دست خود بگشادگفت در دست نیستم جز بادسالی سیسد به یاد دارم منزان همه عمر باد دارم من
آن شنیدی که با سکندر رادگفت در پیش مردمان استادکی شده فتنه بر جهانگیریغافل از روز مرگ وز پیریباز عمر تو چون کند پروازنبود با هیچ کس دمسازهرکسی گوشهای دگر گیردورچه شاهی به بنده نپذیرددر جهان بهتر از کم آزاریهیچ کاری تو تا نپنداریعمر کرکس از آن بُوَد بسیارکه نبیند کسی از او آزارتا از او جانور نیازاردجز به مردار سر فرو ناردباز اگر کبک را نکشتی زارسال عمرش فزون شدی ز هزارزانکه از کرکس او ضعیفترستطعمه و جای او لطیفترستهرکه خون ریختن کند آغاززود میرد بسان باشه و بازچون نمودم در این سخن برهانسخن آغاز کردم از نسیان